TC.
OSMAN TÜRKOĞUZ
TV. Çeşmealtı,10 Ağustos 2015.
SAYIN TC. BURHAN SAVAŞ BEY’E SAYGILARIMLA.
Katranı kaynatmakla olur mu şeker,cinsine tükürdüğümün çocuğu cinsine
çeker!”Türk atasözü.Lombroza’dan çok önce söylenmiştir.Ostüzü.
Lozan antlaşmasından sonra, yurtdışına
zaten kaçmış olanlarla beraber diğer vatan hainlerimizin listesi Emniyet Genel
Müdürlüğünce hazırlanarak, TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİNE gönderilmişti.
Hainlerimizin tamamının adlarını kapsayan defterler Emniyet Genel
Müdürlüğü ve Türkiye Büyük Millet Meclisi
arşivindedir. Meraklıların bu defterlerin içeriğini TÜRK ULUSUNA sunması bu gün
için farz ve ayın olmuştur. BUYURUNUZ, ARŞİVİMDEN BU KONUDA DAHA AYRINTILI BİR
ARAŞTIRMA YAZISI.NOT:SEVR’İ imzalayanlardan Rıza Tevfik Bölük Başının,”Uçun
Kuşlar,uçun yurduma doğru!”Şiiri halkımızın kinin eritmişti.
2005.
“Resmî
tarihin hainleri: 150’likler !”
Bundan 87 yıl önce
bugünlerde, TBMM’de kabul edilen bir kanunla ‘hain’ ilan edilen bazı kişiler yurtdışına
sürülüyordu. Bundan 83 yıl önce/BUGÜNE GÖRE/ yine bu günlerde ise TBMM’de bu
kişileri affeden kanun kabul edilmişti. Neredeyse herkesin birbirini
‘Ergenekoncu’, ‘darbeci’, ‘Kürtçü’, ‘bölücü’, ‘terörist’, ‘şeriatçı’,
‘Fethullahçı’, ‘Batı şakşakçısı’, ‘yandaş’, ‘liboş’... Diye suçladığı
bugünlerde, tarihe 150’likler olarak geçen bu insanların ‘hain’ ilan
edilişlerinin ve affedilişlerinin hikâyesi ilginç olabilir diye düşündüm.
Cumhuriyet’in hain
ihtiyacı
Daha önce ayrıntılı biçimde anlatmıştım ama kısaca özetlemek gerekirse, 11
Eylül 1920’den Mayıs 1923’e kadar görev yapan 14 İstiklal Mahkemesi’nde
‘casusluk’, ‘bozgunculuk’, ‘asker kaçağı olmak’, ‘eşkıyalık yapmak’, ‘saltanat
yanlısı olmak’ ve ‘isyancılık yapmak’ suçundan toplam 59.164 kişi yargılanmış,
bunların 41.678’ine çeşitli cezalar verilmiş, 1054 idam cezası infaz edilmişti.
Rejimin ‘hain’ ihtiyacı henüz doymamıştı ancak 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşması,
birçok alt anlaşma ve sözleşmenin yanı sıra, 1 Ağustos 1914 ile 20 Kasım 1922 arasında işlenen
savaş ve ‘Ermeni Tehciri’ suçlarına karışanlara genel af, yasa ve protokoller de içeriyordu. Bu maddeleri, İttihatçı
gelenekten gelen mesai arkadaşlarını cezadan korumak isteyen Mustafa Kemal
eklettirmişti ancak, dava arkadaşlarını koruyayım derken, ‘davaya katılmamış/
karşı çıkmış/ ihanet etmiş’ kişilerin cezalandırılması konusunda rejimin elini
de bağlamıştı.
Bu paradoksu çözmek Lozan Delegasyonu üyesi Dr. Rıza Nur’a nasip oldu. Büyük tartışmalardan
sonra, Türkiye Cumhuriyeti
Hükümeti’ne, Milli Mücadele sırasında İtilaf Devletleri’yle ya da İstanbul
hükümetleriyle işbirliği yapmış 150 kişiyi af kapsamı dışında tutma hakkı
tanındı. Ancak Türkiye bu kişileri herhangi bir şekilde cezalandıramayacak,
sadece eğer halen yurtdışındaysalar bunların Türkiye’ye girmesini ya da halen
Türkiye’de oturuyorlarsa, bunların Türkiye’de yaşamasını yasaklayabilecekti.
Neden 150 kişi?
Sayının neden 150 olduğu bugüne dek bir muamma olarak kaldı. Bazılarına göre bu
sayı İngilizlerin 1919’da Malta’ya götürdüğü 150 kişiye nazire idi. Bazılarına
göre görüşmeler yapıldığı sırada zaten 150 kadar ‘hain’ yurtdışına çıkmıştı.
Fiili durumu hukuki duruma çevirmek
için 150 kişi denmişti. Hangisi olursa olsun, Lozan’da sadece sayı tesbit
edilmişti. Listeye kimlerin konulacağına daha sonra karar verilecekti. Yani
suçtan listeye değil, listeden suça gidilecekti.
Kimin ‘hain’, kimin ‘milli mücadeleye karşı’, kimin ‘suçlu’ olduğunun somut
delillerle ve hukuki süreçlerle tesbit edildiğini sanıyorsanız yanılıyorsunuz.
Bu iş kapalı kapılar ardında, kişisel kanaatlerle, şüphelerle yapıldı.
Öncelikle Mustafa Kemal ve ekibinin iktidar mücadelesinde saf dışı bırakmak
istediği çok kişi tesbit edildi. Sonra, iktidara yakın milletvekillerinin,
yöneticilerin veya önemli şahısların şu veya bu nedenle karşı oldukları,
istemedikleri adamlar listeye eklendi. Liste şiştikçe şişti, sayı binlere
vardı. Ardından 600’e indirildi.
Hain yaratma yöntemleri
16 Nisan 1924 tarihli TBMM’de yapılan gizli celsede, Dâhiliye Vekili Ferit
(Tek) Bey, Emniyet tarafından hazırlanan 600 kişilik ilk listenin “şuna değmiş,
buna değmemiş” denerek önce 300 kişiye sonra da 150 kişiye indirildiğini
belirtmiş ardından bu kişilerin nasıl seçildiğini anlatmıştı. Ancak liste
kimseyi memnun etmedi elbette. Her kafadan bir ses çıkıyor, şu veya bu kişinin
neden listede olmadığı soruluyordu. Örneğin İzmir Mebusu Şükrü (Saraçoğlu) Bey,
listede hiç Rum ve Ermeni olmamasından yakınırken, Çorum Mebusu Mustafa Bey de
kendisine destek çıkıyordu: “Aynı cürmü irtikâp edenlerden [aynı suçu
işleyenlerden] bir Türk, bir Rum var, bir Ermeni var, bir Arap, Arnavut var,
bir Çerkes var. Binaenaleyh evvela Türk kalır, Ermeni veya Rum gider ve nihayet
Türk gider...” Bu sefer Karesi Mebusu Ahmet Süreyya (Örgeevren) Bey’in itirazı
duyuluyordu: “Evvela Türk gider çünkü hıyanet etmiştir!”
Kaç tür hain vardır?
Tartışmalar şiddetlenince, İstanbul Mebusu Akçoraoğlu Yusuf Bey “kırk yılda bir
kürsüye çıkan biri olarak kendilerini sabırla dinlemeleri” ricasıyla söze
başlamış ancak, bazı milletvekillerinin çıkardığı patırtı yüzünden zorlukla
yürütmüştü konuşmasını. Söylediği özetle şöyleydi: “Herhangi bir insan için
verilecek kararların en ağırı olan vatandaşlıktan çıkarma kararını almaya
çalışıyoruz. Ancak böyle ağır bir tedbiri belli hukuksal prensiplere göre almak
lazımdır ancak milletvekillerinin buna sabrı yoktur. Yaklaşan iftar saatinin de
etkisiyle, çabucak listeye kimin gireceğini görmek istemektedirler. Bu da
Meclis’i yanlışa götürebilir. Bu yüzden biraz sakin olalım.”
Ne prensibi efendi?
Dâhiliye Vekili Ferit (Tek) Bey, Yusuf Bey’in endişe etmemesini, çünkü listeyi
yaparken belli prensiplere sadık kaldıklarını açıkladı. Ancak Yusuf Bey’in
ısrar etmesi üzerine patlayıverdi: “Efendim, prensip diye ne istiyorsunuz?
Hain, hain[dir]. Ne prensibi? Yalnız hıyanetin vecih (yolu) ve nevii (türü)
itibariyle ancak tasnif kabil olur. Yoksa prensip nedir?”
Elbette bu cevaptan sonra Yusuf Bey’de konuşacak cesaret kalmadı.
23 Nisan 1924 günü TBMM’deki gizli oturumda listedeki isimler üzerinde
tartışmaya geçildi. Ferit Bey isimleri okudukça, milletvekillerinden sesler
yükseliyordu: “Ahmak”, “Budala”, “Alçak”, “Bunak”, “Rezil”, “Satılmış”,
“Mel’un”, “Sülükler”, “Artin”, “Kürt Mustafa”, “Sekiz yüz bin Ermeni kestik diyen
adam”, “Yunan bayrağını öpen”...
Mebuslar, listeye eklenmesi için yeni isimler öneriyorlardı. Birinin önerdiğini
diğeri beğenmiyor, kendi adayının neden daha fazla ‘hain’ olduğunu anlatmaya
çalışıyordu. Örneğin Karahisar-ı Şarki (Afyon) Mebusu Ali Sururi Efendi,
Hürriyet ve İtilaf Fırkası (HİF) yöneticilerinin listeye konmasını, başkaları
Kürt Teali Cemiyeti ve İngiliz Muhipleri Cemiyeti ile ilişkisi olan eski
İttihatçı Abdullah Cevdet’in veya 1920’de Yozgat’ta isyan eden Çapanoğullarının
listeye eklenmesini istiyordu. İlk öneri kısmen karşılandı, nedense diğer ikisi
reddedildi.
Venizelos’a söz verdik
Kütahya Milletvekili Recep (Peker) Bey, Emniyet’in hazırladığı 600 kişilik
listeden geri kalanların ziyan olmaması (!) için, bu kişilerin fotoğraflı
künyelerini içeren bir ‘Siyah Liste’ hazırlanıp iskelelere, istasyonlara
asılmasını, Emniyet Teşkilatı’na dağıtılmasını önerdiyse de öneri reddedildi.
Karesi Mebusu Ahmet Süreyya Bey, Ermeni, Rum ve Yahudilerin de eklenmesi için
epey mücadele etti ancak bu teklif Ferit Bey tarafından “600 kişilik listede
Rumlar ve Ermeniler de vardı ancak Lozan’da İsmet Paşa ile Venizelos arasında
imzalanan ek protokolle Rumların (dolayısıyla diğer gayrimüslimlerin) listeye
konmayacağına söz verdik” denerek kabul edilmedi. Sonunda 150’likler listesine
kesin biçimini verme işinin Bakanlar Kurulu’na bırakılmasına, kesin listenin
tekrar TBMM’ye gelmesine karar verildi.
Bakanlar Kurulu’nun hazırlayıp son şeklini verdiği liste 22/23 Nisan 1924
Çarşamba gecesi, tekrarlanan gizli oturumda ele alındı. Bu kez öyle ilk
oturumdaki gibi uzun tartışmalar olmadı ama oturum yine elektrikli geçti.
Listeye hâlâ yeni kişilerin eklenmesine uğraşılıyordu. Sonunda Dâhiliye Vekili
Ferit Bey inisiyatifi ele aldı ve el kaldırma usulüyle alelacele bir oylama
yaptı. Mebusların “Yoklama isteriz” nidaları arasında “Kabul edilmiştir”
diyerek açık celseye geçti. Aynı gün bir kararname ile muhtemelen 600 kişilik
listede yer alanlardan vatandaşlıktan çıkarılma koşulları taşıyanların
‘Vatandaşlıktan Iskat Defteri’ne kaydedilmesine karar verildi.
Vahdettin’in maiyeti
1 Haziran 1924’te TBMM’de kabul edilen 150 kişilik listeye girenler on grupta
toplanıyordu. (Tam liste yazının sonunda.) Birinci grupta son Padişah
Vahdettin’in maiyetinden sekiz kişi (Yaver-i Has Kiraz Hamdi Paşa, Hademe-i
Hassa Kumandanı Zeki, Hazine-i Hassa müfettişlerinden Kayserili Şaban Ağa ve
Tütüncübaşı Şükrü, Serkarin Yaver Ömer Paşa, Yaverandan Erkan-ı Harp Miralay
Tahir, Seryaver Ahmet Avni Paşa ve Eski Hazine-i Hassa Müdürü ve Defter-i Hakani
Emini Refik) vardı.
Vahdettin, 1-2 Kasım 1922’de Saltanat’ın ilgasından sonra ‘firar ettiğinden’,
Sevr görüşmelerinin baş mimarı Damat Ferit ile Mustafa Kemal ve arkadaşları
için idam fetvası yayımlayan Dürrizade Abdullah Efendi ise öldüğünden listede yoktu.
Listeye girmeyen hanedan üyeleri ise 3 Mart 1924’te Halifeliği ilga eden 431
sayılı Kanun’la sürgüne gönderileceklerdi.
İkinci grupta 10 Ağustos 1920 tarihli Sevr Antlaşması’nı imzalayan heyet
üyeleri (Eski Maarif Nazırı Hadi Paşa, Ayandan Şûra-yı Devlet eski Reisi Rıza
Tevfik ve Bern eski Sefiri Reşad Halis) vardı.
Halife Ordusu mensupları
cü grupta İstanbul’un Anadolu güçlerini
hizaya getirmek için 18 Nisan 1920’de oluşturduğu Kuvve-i İnzibatiye’ye (Halife
Ordusu) dâhil kabine üyeleri (eski
Adliye Nazırı Ali Rüşdi, eski Ziraat ve Ticaret Nazırı ve eski Konya Valisi
‘Artin’ Cemal, eski Bahriye Nazırı ‘Cakacı’ Hamdi Paşa, eski Maarif Nazırı
‘Rumbeyoğlu’ Fahreddin, eski Ziraat ve Ticaret Nazırı ‘Kızılhançerli’ Remzi)
ile eski Şeyhülislam Mustafa Sabri Efendi vardı.
Dördüncü grupta Kuvva-i İnzibatiye’den yedi asker (Süleyman Şefik Paşa,
‘Bulgar’ Tahsin Miralay Ahmet Refik Tarık Mümtaz, Ali Nadir Paşa, Kaymakam
Fettah, ‘Çopur’ Hakkı) vardı. Halife Ordusu’nun fiili kumandanı Çerkes asıllı
Anzavur Ahmed ise öldüğü için listeye konmamıştı.
‘Çerkes’ Ethem Bey ve arkadaşları
rupta Milli Mücadele yıllarında Ankara’ya
iltihak etmemiş 32 mülkî ve askerî
yönetici bulunuyordu. Altıncı grupta, Milli Mücadele’nin ilk yıllarında Mustafa
Kemal’le bilek güreştirmiş ve yenilerek Yunanlılara sığınmak zorunda kalmış
‘Çerkes’ Ethem Bey ve iki kardeşi (Reşit ve Tevfik Beyler) ile Ethem Bey’le
hareket etmiş olan Teşkilat-ı Mahsusa’nın başkanlarından Kuşçubaşı Eşref ve
kardeşi Hacı Sami ile Ethem Bey’in dört adamı bulunuyordu.
Yedinci grubu, 24 Ekim 1921’de, İngilizlerin ve Yunan işgal kuvvetlerinin himayesinde,
Şark-ı Karib Çerkesleri Temin-i Hukuk Cemiyeti’nin (Yakın Doğu Çerkeslerinin
Haklarını Sağlama Derneği) kongresine katılan 18 kişi oluşturuyordu.
‘Mütareke Basını’
Sekizinci grupta İtilaf Kuvvetleri’yle işbirliği yapan 13 polis vardı.
Dokuzuncu grupta Milli Mücadele sırasında İşgal Kuvvetleri’yle birlikte
davranan ya da Kemalist güçlere destek vermeyen 12 gazeteci (en ünlüleri
Mevlanzade Rıfat, Sait Molla, Refik Halit, Refii Cevat Ömer Fevzi) vardı. Bir
başka ünlü ‘hain’ gazeteci Ali Kemal, 6 Kasım 1922’de İzmit’te Sakallı
Nurettin Paşa’nın örgütlediği gruplarca linç edildiğinden listeye girmesine
gerek kalmamıştı. Günümüzde, İzmir’de yayımlanan Köylü gazetesi sahibi Refet Bey’in adının listeye 150. kişi olarak
daha sonra Mustafa Kemal tarafından eklendiği söylense de, 16 Nisan 1924
tarihli gizli celsede Refet Bey’in adı geçiyor. Anlaşılan Refet Bey’in adının
listeye konması önce unutulmuş sonra bu hata fark edilmişti.
Gariban köylüler
41 kişilik son grubu ise çoğunluğu Ege Bölgesi’ndeki çeşitli isyanlara
katılmakla, eşkıyalık yapmakla veya ‘Türklere mezalim yapmakla’ suçlanan Çerkes
köylüler ile düşmanla işbirliği yaptığı ileri sürülen şahıslar meydana
getiriyordu. Kısacası, onca uğraşa rağmen, listenin çoğunluğunu, Recep (Peker)
Bey’in deyimiyle “birtakım çobanlar ve alelade şakiler” oluşturmuştu. Öte
yandan listedeki ‘önemli’ şahısların neredeyse tamamı yurtdışındaydı.
Sonuçta geriye kalanlar derhal yurtdışına çıkarıldılar. 150’likler, 28 Mayıs
1927’de kabul edilen 1064 sayılı Kanun’la vatandaşlıktan da çıkarıldılar.
Malları müsadere edildi. (1924-1927 arasında ‘hain’ avına devam edildiğini
hatırlatalım. 1925’te Takrir-i Sükûn’u takiben İstiklal Mahkemelerince cezalandırılanlarla,
1926’da İzmir Suikastı Davası sonrasındaki cezalandırmalar bu furyadandı.)
Sürgünde siyaset
Sürgünlerin bir bölümü tarihin tekerleğinin geri döndürmeye çalışarak Türkiye
aleyhine siyasi faaliyetlerine devam ettiler (ki bunlar ayrı bir yazı konusu)
ancak büyük bir bölümü sadece hayatlarını idame ettirmekle meşguldüler. Lozan
Antlaşması’nda Türkiye’nin sürgünlere intikam duygularıyla yaklaşmayacağı ve
onları hiçbir şekilde incitmeyeceği hükme bağlandığı halde, sürgünlerin
toplandığı merkezler (Yunanistan’da Gümülcine, Romanya’da Dobruca ve Köstence,
Mısır’da Kahire, Suriye’de Şam, Ürdün’de Amman) Türk istihbarat görevlileri
tarafından sürekli gözetim altında tutuldu. Bazı 150’likler (Vahdettin’in
yaveri Kiraz Hamdi Paşa, Tütüncübaşısı Şükrü Bey, Hadame-i Hassa Kumandanı Zeki ve Gazi Ayıntap Mutasarrıfı Celal Kadri Bey gibi) Türkiye için
casusluk yapmak zorunda bırakıldı.
1930’da Yunanistan’la Türkiye arasında bir dostluk antlaşmasının imzalanması
sırasında Türkiye’nin isteği üzerine Yunan hükümeti Yunan vatandaşı olmayanları
yurtdışına sürdü. Türkiye Yunanistan’dan çıkarılanların kabul edilmemesi için
Mısır, Suudi Arabistan ve Yugoslavya’ya baskı yaptı, çoğu olayda da başarılı
oldu.
Sancılı bir af süreci
1933 yılında Cumhuriyet’in 10. yıldönümü şerefine genel af ilan edilmesi
düşünüldüğünde eski Şark İstiklal Mahkemesi üyelerinden Urfa Mebusu Ali
Saip Ursavaş 150’liklerin de affa dâhil edilmesini önerdi ancak bu öneri kabul
edilmedi. 150’liklerin affı ancak 1938 yılında mümkün oldu. Çünkü artık
Cumhuriyet oturmuş, rejim muhaliflerinin sesi tümüyle kısılmış, 150’liklerin
yarısı ölmüştü, diğer yarısı yaşlı ve hastaydı.
Mustafa Kemal’i affa yönelten somut olayın ise 150’likler arasında olan ve 20
yıl Suriye’de yaşayan Refik Halit’e duyduğu sempati olduğu söylendi. Yakup
Kadri’ye göre Refik Halit Türkiye’de bu 20 yıl içinde yaşananları anlatan Deli adlı bir komedi kaleme almıştı.
Mustafa Kemal bir toplantıda bu eseri kahkahalarla okmuş ve “Bu Refik Halit’in
yirmi yıllık bir akıl hastasının, şuuru yerine gelip kendisini baştanbaşa
değişmiş bir Türkiye’de bulunca tekrar delirişini gösteren bir tiyatro
eseridir” demişti. Mustafa Kemal’in “Ne
yapacaksak yapalım, onun bir an evet memlekete dönmesinin çaresine bakalım”
demesi üzerine, İçişleri Bakanı Şükrü Kaya, yazarın bir sınır karakoluna teslim
olmasını, oradan da “nezaketle Ankara’ya gönderilmesi” şeklinde bir çözüm
bulmuş, ancak Refik Halit bu teklifi kabul etmediği için genel af yoluna
gidilmişti. (Refik
Halit’e Karay soyadını Atatürk’ün verdiği söylenir. Bunun ilginç hikâyesini
bilenler bilmeyenlere anlatsın demekle yetinelim.)
14 yıl sonra aynı gün
Tesadüf müdür yoksa gizli bir sembolizmin ürünü müdür bilinmez, 150’likler
kanunun çıktığı 1 Haziran 1924’ten tam 14 yıl sonra aynı gün, yani 1 Haziran
1938’te TBMM’de af konusu görüşülmeye başlandı. Ancak, 150’liklere hâlâ büyük
antipati vardı. Örneğin Cumhuriyet
gazetesinin sahibi ve başyazarı Yunus Nadi 150’liklerin affedilmesine karşı
çıkarken, asıl adı Enis Avni olan İttihatçı yazar Aka Gündüz “affa evet dediği
için kocasını Anafartalar’da, evladını Sakarya’da şehit verenlerden” af
dileyerek milli duyguları tahrik ediyordu.
Meclis’te Isparta Mebusu İbrahim Demiralay “Biçareler”, Gümüşhane Mebusu Ali
Şevket Öndersev “Zavallı adamlar”, Gümüşhane Mebusu Durak Sakarya, “Vatanın
bağrına hançer dayayanlar”, “Damgalı vatan hainleri” diyerek koroyu
destekliyordu. İçel Mebusu Fikret Mutlu “Zavallı, bedtıynet (kötü yaradılışlı)
insanlar, yaşayan ölüler” derken, Ordu Mebusu Muhittin Baha Pars “Onlar birer
pıhtı, müstahase (fosil), iğrenç birer vücuttan ibarettir” gibi tıbbî
analojilerle tansiyonu yükseltiyordu. Eskişehir Mebusu Emin Sazak ise, “Bunlar
da Ali Kemal gibi ölmelidir. Ben bunları birer birer dişlerimle etlerini
kopararak öldürmek isterim” diyerek, halkı adeta 150’likleri linçe davet
ediyordu.
Büyük şefler affedicidir
Sonunda Adliye Vekili Şükrü Saraçoğlu duruma el koydu ve “Büyük milletler ve
büyük şefler cezalarında ve aflarında daima büyük hamleler yaparlar. Türk
milleti ve onun şefi çok büyüktür; affı da eserleri gibi büyük olacaktır”
diyerek muhaliflerin direncini kırdı. 3961 sayılı Af Kanunu 29 Haziran 1939’da
TBMM’de kabul edildi. Ancak af sınırlıydı. 150’liklerin askerlikleri
sayılmayacak, memuriyette geçen hizmetleri dikkate alınıp emekli maaşına hak
kazanamayacaklar, kanunun yürürlüğe girdiği 16 Temmuz 1938 tarihinden
başlayarak sekiz yıl kamu hizmetlerinde bulunamayacaklardı. 150’liklerin
mallarını müsadere eden kanun yürürlükten kaldırmasına rağmen bu kanunla doğmuş
bütün hukuki sonuçlar da saklı tutulmaktaydı. Dahası yurda dönecek 150’likleri
Bakanlar Kurulu, lüzum gördüğü anda vatandaşlıktan tekrar çıkarabilecekti. Yani
her an kapı dışarı edilmeleri sözkonusuydu.
Kanunun kabulünden sonra 150’liklerden hayatta kalanlar (50 veya 51 kişi)
peyderpey yurda döndüler. Bu kişilerin İstihbarat Teşkilatı tarafından takibine
devam edildi, her adımları Emniyet’e rapor edildi. Dönenlerden bazıları
(örneğin Refii Cevat Ulunay, Refik Halit Karay) ömürlerinin kalan yıllarında
sıkı birer Atatürkçü oldular. Dönmeyenler arasında hikâyesi ayrı bir yazı
konusu olan ‘Çerkes’ Ethem Bey de vardı. Böylece Cumhuriyet’in ilk çeyreğine
damgasını vuran ‘hain avı’ hız kesti.
Heyeti Mahsusalar
Ordu ve bürokrasideki ‘hainlerin’ tasfiyesi ise Heyeti Mahsusalar aracılığı ile
yapılmıştı. Milli
Mücadele’ye katılmadığı tesbit edilen askerî personelin yargılamaları aslında
1922-1923’te Adapazarı (Osman Paşa Divanı) ve İzmir’de kurulan Divan-ı Harp
Mahkemesi’nde yapılmış ve suçlular cezalandırılmıştı. Beraat edenlerin eski
görevlerine dönmek istemeleri üzerine konu TBMM’nin 20-24 Eylül 1923 günlü gizli
oturumlarında görüşüldü ve Müdafaa-i Milliye Vekili Kazım (Özalp) Bey’in bu
durumun sakıncalı olduğunu söylemesi üzerine 25 Eylül 1923’te, 347 numaralı “Mücadele-i Milliyeye
İştirak Etmeyen ve Hududu Milli Haricinde Kalan Erkan, Ümera ve Zabitan ve Memurin
ve Mensubini Askeriye Hakkında Yapılacak Muameleyi ve Cidali Milliyeye İştirak
Edenlerin Tekaüd Müddetlerinin Sureti Hesabını Natık Kanun” çıkarıldı.
Binlerce memurun tardı
Kanunun adından da anlaşılacağı gibi amaç Milli Mücadele’ye katılmayan askerî
personeli ayıklamaktı. Bunun için
Bursa’da Albay Ahmet Derviş Bey başkanlığında 10 kişilik bir askerî heyet
oluşturuldu. Heyet derhal çalışmalara başladı ve kiminin askerlikle ilişkisini
kesti, kimini emekli etti. Bu minvaldeki 300 kişil ordudan tasfiye edildi. İkinci adım, 26 Mayıs 1926 tarihinde, Mülki
Heyeti Mahsusa diye bilinen ve sivil memurları ayıklamak
için çıkarılan “Mücadele-i Milliyeye İştirak Etmeyen Memurin Hakkında 854
Sayılı Kanun” oldu. Heyet
sorguladığı 3.150 kişiden 1250’si için olumsuz karar verdi ve memuriyetten
uzaklaştırdı.
Telafisi zor zararlar
Ancak, kimin Milli Mücadele’ye katıldığı, kimin katılmadığı, katılanların
samimiyeti, katılmayanların nedenlerini tesbit etmenin güçlüğü yüzünden
yüzlerce haksızlık iddiası ortaya çıktı. Bu iddiaları soruşturmak üzere 21
Mayıs 1928 tarihinde 1289 sayılı “Âli Karar Heyeti Hakkında Kanun” çıkarıldı.
Heyeti Mahsusalar’ın ve Âli Karar Heyeti’nin kararları 1933’deki 10. Yıl
Affı’ndan sonra beş yıl süre daha yürürlükte kaldı ve bu kurullarca cezalandırılanlar
ancak Atatürk’ün ölümünden önce çıkarılan genel afla (150’liklerle birlikte)
aklanabildiler. Ancak kesin kaldırma kararlarında bile iki yıllık bir süre için
daha normal devlet memuru olamama kaydına yer verilmişti. Son beş yıl boyunca
da haksız uygulamalardan yakınmalar 1952’ye kadar devam etti. Kısacası devletin kara listesine girmek
kolay, çıkmak ise pek zordu! Kıssadan hisseyi çıkarmak ise sizlere kaldı...
150’likler Listesi
Not: Bazı isimlerin başında ya da sonunda bulunan ve ‘eski’ anlamına gelen
‘Esbak’, ‘Sabık’ ibareleri okuma kolaylığı olması için kaldırılmıştır. Ayrıca
cümleler günümüzün yazım kurallarına uygun hale getirilmiştir.
Vahdettin’in Maiyeti
1. Yaver-i Has Kiraz Hamdi
2. Hademe-i Hassa Kumandanı Zeki
3. Hazine-i Hassa müfettişlerinden Kayserili Şaban Ağa
4. Tütüncübaşı Şükrü
5. Serkarin Yaveri Ömer Paşa
6. Yaverandan Erkân-ı Harp Miralayı Tahir
7. Seryaver Ahmet Avni Paşa
8. Hazine-i Hassa Müdürü ve Defter-i Hakani Emini Refik
Kuvve-i İnzibatiye’ye Dâhil Kabine
Üyeleri
9. Şeyhülislam Mustafa Sabri
10. Adliye Nazırı Ali Rüşdi
11. Ziraat ve Ticaret Nazırı Cemal
12. Bahriye Nazırı Cakacı Hamdi Paşa
13. Maarif Nazırı Rumbeyoğlu Fahreddin
14. Ziraat ve Ticaret Nazırı Kızılhançerli Remzi
Sevr Antlaşmasını İmzalayan Heyet Üyeleri
Nazırı Hadi Paşa
16. Ayandan Şûra-yı Devlet Reisi Rıza Tevfik
17. Bern Eski Sefiri Reşad Halis
Kuvve-i İnzibatiye’ye Dâhil Olanlar
18. Kuva-yı İnzibatiye Başkumandanı Süleyman Şefik Paşa
19. Yaveri Süvari Yüzbaşısı Bulgar namıyla maruf Tahsin
20. Kuva-yı İnzibatiye Erkan-ı Harbiye Reisi Miralay Ahmet Refik
21. Kuva-yı İnzibatiye Mitralyöz Kumandanı ve Damat Ferit’in Yaveri Tarık
Mümtaz
22. Kuva-yı İnzibatiye kumandanlarından İzmir Kolordusu Kumandanı Ali Nadir
Paşa
23. Kuva-yı İnzibatiye mensuplarından ve Nemrut Mustafa Divan-ı Harp Üyesi
Kaymakam Fettah
24. Kuva-yı İnzibatiye mensuplarından ‘Çopur’ Hakkı
Mülkiye ve Askeriye Mensupları
25. Bu Valisi Gümülcineli İsmail
26. Ayandan Konyalı Zeynelabidin
27. Cebelibereket Mutasarrıf-ı sabıkı Fanizade Mesut
28. Hürriyet ve İtilaf Fırkası lideri Miralay Sadık
29. Malatya Mutasarrıfı Bedirhani Halil Rahmi
30. Manisa Mutasarrıfı Giritli Hüsnü
31. Divan-ı Harp Reisi Nemrut Mustafa Paşa
32. Uşak Belediye Reisi Hulusi
33. Adapazarı Kaymakamı ‘Hain’ Mustafa
34. Tekirdağ Müftüsü Hafız Ahmet
35. Afyonkarahisar Mutasarrıfı Sabit
36. Gazi Ayıntap (Gaziantep) Mutasarrıflığı’nda bulunmuş Celal Kadri
37. Hürriyet ve İtilaf Katib-i Umumisi Adanalı Zeynelabidin
38. Mülga [Kaldırılmış] Ayan’dan Evkaf Nazırı Vasfi Hoca
39. Harput Valisi Ali Galip
40. Bursa Vali Vekili Aziz Nuri
41. Bursa Müftüsü Ömer Fevzi
42. İzmir Kadı Müşaviri Ahmet Asım
43. İstanbul Muhafızı Natık
44. Dâhiliye Nazırı Ayan’dan Adil
45. Dâhiliye Nazırı Ayan’dan Mehmet Ali
46. Edirne Valisi ve Şehremini Vekili Salim (Mirimiran)
47. Kütahya’da Yunanlılara mutasarrıflık eden Hoca Rasihzade İbrahim
48. Adana’da valilik eden Abdurrahman
49. Karahisar-ı Şarki [Şebinkarahisar] Mebusu Ömer Fevzi
50. İşkenceci namıyla maruf Mülazım Adil
51. İşkenceci namıyla Maruf Mülazım Refik
52. Kırkağaç Kaymakamı Şerif
53. Çanakkale Mutasarrıfı Mehmet Mahir
54. İstanbul Merkez Kumandanı Emin
55. Kilis’te kaymakamlık eden Sadullah Sami
56. Dâhiliye Nezareti Dava Vekili ve Bolu Mutasarrıfı Osman Nuri
Ethem Bey ve Yandaşları
57. Ethem Bey
58. Ethem’in biraderi Reşit
59. Ethem’in biraderi Tevfik
60. Kuşçubaşı Eşref [Teşkilat-ı Mahsusa’nın başkanlarından]
61. Kuşçubaşı Eşref’in biraderi Hacı Sami
62. İzmirli Akhisar Kumandanı Yüzbaşı Küçük Ethem
63. Düzceli Mehmetoğlu Sami
64. Burhaniyeli Halil İbrahim
65. Susurluk’tan Demirkapılı Hacı Ahmet
Çerkez Kongresi Üyeleri
66. Hendek Kazası’nın Sümbüllü Karyesi’nden Bağ Osman
67. Eski İzmir Mutasarrıfı İbrahim Hakkı
68. Baraev Sait
69. Berzek Tahir
70. Adapazarı’nın Harmantepe Karyesi’nden Maan Şirin
71. Söke Ereğlisi’nin Teke Karyesi’nden Koca Ömeroğlu Hüseyin
72. Adapazarı’nın Talustanbey Köyü’nden Bağ Kamil
73. Hamte Ahmet
74. Maan Ali
75. Kirmastı’nın Karaosman Karyesi’nden Harunelreşid
76. Eskişehirli Sefer Hoca
77. Bigalı Nuri Beyoğlu İsa
78. Adapazarı’nın Şahinbey Karyesi’nden Kazım
79. Gönen’in Tuzakçı Karyesi’nden Lampat Yakup
80. Gönen’in Bayramiç Karyesi’nden Kumpat Hafız Sait
81. Gönen’in Keçe Karyesi’nden mütekait Binbaşı Ahmet
82. İzmir’de Dava Vekili Bazeduruğ Sait
83. Şamlı Ahmet Nuri
Polisler
84. İstanbul Polis Müdürü Tahsin
85. İstanbul Polis Müdür Muavini Kemal
86. Emniyeti Umumiye Müdür Muavini Ispartalı Kemal
87. İstanbul Polis Müdüriyeti Birinci Şube Müdürü Şeref
88. İstanbul Polis Müdüriyeti Birinci Kısım Başmemuru Hafız Sait
89. Arnavutköy Merkez Memuru Hacı Kemal
90. Polis Başmemurlarından Namık
91. Şişli Komiseri Nedim
92. İzmir Merkez Memuru, Edirne Polis Müdürü ve Yalova Kaymakamı Fuad
93. Adana’da polis memurluğu eden Yolgeçenli Yusuf
94. Unkapanı Merkez Memuru Sakallı Cemil
95. Büyükdere Merkez Memuru Mazlum
96. Beyoğlu İkinci Komiseri Fuat.
Gazeteciler
97. Serbesti Gazetesi sahibi,
Hürriyet ve İtilaf azasından Mevlanzade Rıfat
98. İstanbul Gazetesi sahibi Sait
Molla
99. İzmir’de Müsavat Gazetesi Sahibi
ve Eski Muharriri, Darülhikmet Azası İzmirli Hafız İsmail
100. Aydede Gazetesi sahibi ve Posta
Telgraf eski Müdür-ü Umumisi Refik Halit
101. Bandırma Adalet Gazetesi sahibi
Bahriyeli Ali Sami
102. Edirne’de Teemin ve Elyevm, Selanik’te Hakikat gazeteleri sahibi Neyyir Mustafa
103. İzmir’de Köylü Gazetesi Baş
Muharriri Ferid
104. Alemdar Gazetesi sahibi Refii
Cevat
105. Alemdar Gazetesi’nden Pehlivan
Kadri
106. Adana’da Ferda Gazetesi sahibi
Fanizade Ali İlmi
107. Balıkesir’de İrşad Gazetesi
sahiplerinden Trabzonlu Ömer Fevzi
108. Halep’te Doğru Yol Gazetesi
sahibi Hasan Sadık
109. Köylü Gazetesi Sahibi ve Müdürü
İzmirli Refet
Diğer Şahıslar
110. Tarsuslu Kamil Paşazade Selami
111. Tarsuslu Kamil Paşazade Kemal
112. Süleymaniyeli Kürt Hakkı
113. Mustafa Sabri Hoca’nın oğlu İbrahim Sabri
114. Fabrikatör Bursalı Cemil
115. İngiliz Casusu Meşhur Çerkez Ragıp
116. Fransız Zabitliği yapan Haçinli Kazak Hasan
117. Eşkıya Reisi Süngülü Davut
118. Binbaşı Çerkez Bekir
119. Fabrikatör Bursalı Cemil’in kayınbiraderi Necip
120. İzmir Umur-u İslamiye Müftüsü Ahmet Hulusi
121. Uşak’ta Madanoğlu Mustafa
122. Gönen’in Tuzakçı Karyesi’nden Yusufoğlu Remzi
123. Gönen’in Bayramiç Karyesi’nden Hacı Kasımoğlu Zühdü
124. Gönen’in Balcı Karyesi’nden Kocagözün Osmanoğlu Şakir
125. Gönen’in Muratlar Karyesi’nden Koç Mehmetoğlu Koç Ali
126. Gönen’in Ayvacık Karyesi’nden Mehmetoğlu Aziz
127. Gönen’in Keçeler Karyesi’nden Bağcılı Ahmetoğlu Osman
128. Susurluk’un Yıldız Karyesi’nden Molla Süleymanoğlu İzzet
129. Gönen’in Muratlar Karyesi’nden Hüseyinoğlu Kara Kazım
130. Gönen’in Balcı Karyesi’nden Bekir oğlu Arap Mahmut
131. Gönen’in Rüstem Karyesi’nden Gardiyan Yusuf
132. Gönen’in Balcı Karyesi’nden Ömeroğlu Eyüp
133. Gönen’in Keçeler Karyesi’nden Talustanoğlu İbrahim Çavuş
134. Gönen’in Balcı Karyesi’nden Topallı Şerifoğlu İbrahim;
135. Gönen’in Keçeler Karyesi’nden Topal Ömeroğlu İdris
136. Manyas’ın Boycaağaç Karyesi’nden Kurhoğlu İsmail
137. Gönen’in Keçeler Karyesi’nden Muhtar Hacı Beyoğlu Canbulat
138. Marmara’nın Kayapınar Karyesi’nden Yusufoğlu İshak
139.Manyas’ın Kizik Karyesi’nden Ali Beyoğlu Sabit
140. Gönen’in Balcı Karyesi’nden Deli Hasanoğlu Salim
141. Gönen’in Çerkez Mahallesi’nden Makineci Mehmedoğlu Osman
142. Manyas Değirmenboğazı Karyesi’nden Kadiroğlu Kamil
143. Gönen’in Keçidere Karyesi’nden Hüseyinoğlu Galip
144. Manyas Hacı Yakup Karyesi’nden Çerkez Saitoğlu Salih
145. Manyas’ın Hacı Yakup Karyesi’nden Maktul Şevket’in biraderi İsmail
146. Gönen’in Keçeler Karyesi’nden Abdullahoğlu Deli Kasım
147. Gönen’in Çerkez Mahallesi’nden Hasan Onbaşıoğlu Kemal
148. Manyas’ın Değirmenboğazı Karyesi’nden Kadiroğlu Kemal’in biraderi Kazım
Efe
149. Gönen’in Kizik Karyesi’nden Pallaçoğlu Kamil
150. Gönen’in Keçeler Karyesi’nden Tuğoğlu Mehmet Ağa
Özet Kaynakça: TBMM
Gizli Celse Zabıtları, C. 4, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1985, s.
434-462; Kamil Erdeha, Yüzellilikler
Yahut Milli Mücadelenin Muhasebesi, Tekin Yayınevi, 2001; İlhami Soysal, 150’likler Kimdir, Ne Yaptılar, Ne Oldular?,
Gür Yayınları, 1988; Rıza Nur, Hayat ve
Hatıraları, Cilt 3, Altındağ Yayınevi, 1968; Cemil Koçak, Heyet-i Mahsusalar, İletişim Yayınları,